Kwasica mleczanowa jest jednym z rzadziej spotykanych, ostrych powikłań cukrzycy. Powstaje w wyniku nadmiernego nagromadzenia się kwasu mlekowego w organizmie. Wystąpienie kwasicy mleczanowej wiąże się z dużym, bo nawet 50 proc. ryzykiem śmierci. Dowiedz się, jakie są przyczyny powstawania kwasicy mleczanowej, w jaki sposób ją rozpoznać oraz leczyć.

Kwas mlekowy jest związkiem chemicznym, który powstaje w mięśniach w związku ze spalaniem glukozy podczas wysiłku beztlenowego (anaerobowego). Proces ten określa się jako beztlenowa glikoliza. Poziom kwasu mlekowego wzrasta naturalnie podczas dużego wysiłku, a jego objawem są bóle mięśni podczas ćwiczeń i kilka dni po nich, które potocznie nazywamy zakwasami. W zdrowym organizmie nadmiar kwasu jest w ciągu kilku godzin odprowadzany z mięśni i przetwarzany (przede wszystkim w wątrobie) ponownie do glukozy. Gdy jednak przebieg tego procesu jest zaburzony, może dojść do nadmiernego nagromadzenia się kwasu mlekowego w surowicy krwi. Problem ten może dotknąć diabetyków, w szczególności pacjentów ze schorzeniami dodatkowymi, tj. niewydolność serca, niewydolność oddechowa, sepsa oraz po zatruciu alkoholem. Ryzyko rozwinięcia się tego powikłania wzrasta u diabetyków leczonych metforminą (stosowana nieprawidłowo może doprowadzić do powstania kwasicy mleczanowej).


Jakie są przyczyny kwasicy mleczanowej?

Może być wiele przyczyn, dla których kwas mlekowych gromadzi się w nadmiarze w organizmie. Eksperci – właśnie ze względu na źródło problemu – podzielili kwasicę mleczanową na dwa typy.

  • Kwasica mleczanowa typu A jest inaczej określana jako beztlenowa i powstaje w rezultacie niedotlenienia tkanek. Może powstać w konsekwencji sepsy, wstrząsu, ciężkiego krwotoku, a także problemów sercowo-naczyniowych. Choć nie jest typowa przy cukrzycy, warto pamiętać, że problemy kardiologiczne i naczyniowe często towarzyszą tej chorobie.
  • Kwasica mleczanowa typu B jest nazywana tlenową. Wywołują ją przyczyny inne niż niedotlenienie tkanek. To ta postać może być powikłaniem cukrzycy, wynikiem niewydolności wątroby lub nerek oraz chorób rozrostowych. Może się pojawić również w wyniku podania diabetykowi biguanidów (metformina) bez uwzględnienia przeciwwskazań związanych z niewydolnością nerek, czy chorobami dodatkowymi, takimi jak np. miażdżyca.


Kwasica mleczanowa – objawy

U pacjenta, u którego wystąpiła kwasica mleczanowa, można zaobserwować charakterystyczne symptomy, takie jak:

  • wymioty, nudności, bóle żołądka oraz inne dolegliwości ze strony układu pokarmowego,
  • charakterystyczny przyspieszony, „ciężki” oddech i duszności – to tzw. oddech Kussmaula,
  • obniżenie temperatury ciała oraz ciśnienia krwi,
  • zmniejszone oddawanie moczu (skąpomocz),
  • nieznacznie odwodnienie,
  • majaczenie, senność oraz zaburzenia świadomości.

W badaniu laboratoryjnym stwierdza się:

  • obniżone pH krwi (mniejsze niż 7,30),
  • podwyższone stężenie mleczanów w osoczu krwi (wartości wyższe niż 5 mmol/l),
  • luka anionowa – a więc wyraźna różnica między poziomem stężenia sodu a sumą stężeń chloru i węglowodanów (powyżej 16 mmol/l),
  • obniżenie stężenia wodorowęglanów (poniżej 10 mmol/l),
  • podwyższone stężenie potasu.

Bez większych zmian pozostają za to stężenia glukozy oraz sodu we krwi. Kwasicy mleczanowej może towarzyszyć hiperglikemia, jednak nigdy nie jest ona tak nasilona jak przy kwasicy ketonowej, co przy podobnych objawach może być czynnikiem różnicującym obydwa te powikłania. Drugim czynnikiem różnicującym może być typ cukrzycy.

Na kwasicę mleczanową narażeni się przede wszystkim pacjenci z cukrzycą typu 2., u których powszechnie stosuje się metforminę; na kwasicę ketonową – pacjenci z cukrzycą typu 1, nie mający zapasów własnej insuliny.

Kwasica mleczanowa daje objawy podobne do kwasicy ketonowej (nudności, wymioty, majaczenie, zaburzenia świadomości), inne są natomiast parametry laboratoryjne, jakie bierze się pod uwagę przy stawianiu rozpoznania.


Leczenie kwasicy mleczanowej

W przypadku dostrzeżenia objawów, które wskazują na kwasicę mleczanową, należy jak najszybciej skontaktować się z lekarzem, ponieważ choroba ta wymaga szybkiej interwencji medycznej. Jest leczona najczęściej w warunkach szpitalnych.

Leczenie – w zależności od stanu pacjenta – uwzględnia:

  • leczenie przeciwwstrząsowe – ukierunkowane na nawodnienie pacjenta oraz często podawanie leków obkurczających naczynia obwodowe,
  • podawanie tlenu i ewentualne zastosowanie wspomagania oddychania – aby zapobiec niedotlenieniu krwi i tkanek,
  • wlew glukozy oraz insuliny pod kontrolą glikemii – to działanie, które ma zapobiec dalszemu wytwarzaniu się kwasu mlekowego w organizmie,
  • dożylne podanie wodorowęglanu sodu w celu zobojętnienia kwaśnego pH krwi,
  • w szczególnych przypadkach hemodializę, a więc leczenie nerkozastępcze.


Jak zapobiegać kwasicy mleczanowej?

Kwasica mleczanowa jest stosunkowo rzadkim powikłaniem u diabetyków. Najczęstszą przyczyną tego zaburzenia metabolicznego u pacjentów z cukrzycą jest stosowanie metforminy niezgodnie ze wskazaniami, w drugiej kolejności – znaczne zatrucie alkoholem.

Wśród przeciwwskazań do stosowania metforminy wymienić należy:

  • niedotlenienie powodowane niewydolnością oddechową lub niewydolnością serca,
  • niedokrwienie dużych narządów, o czym świadczy zaawansowana choroba niedokrwienna, przebyty zawał serca lub udar mózgu, niedokrwienie kończyn dolnych,
  • niewydolność nerek (GFR: <30 ml/min/1,73 m2 – bezwzględny zakaz stosowanie metforminy; GFR: 30–44 - nie należy rozpoczynać leczenia metforminą, ale można je kontynuować w zmniejszonej o 50% dawce, z monitorowaniem czynności nerek co 3 mies.; GFR 45–59 – można kontynuować leczenie metforminą, z monitorowaniem czynności nerek co 3–6 mies.; GFR ≥60 → przy leczeniu metforminą należy monitorować czynność nerek raz na rok),
  • uszkodzenie wątroby
  • nadużywanie alkoholu


Choć metofirmina jest lekiem działającym łagodnie, nie dającym niedocukrzeń, należy zachować ostrożność podczas jej stosowania. Przede wszystkim – w ramach profilaktyki kwasicy mleczanowej – nie można samodzielnie zmieniać przepisanej przez lekarza dawki leku oraz trzeba pamiętać o regularnym monitorowaniu pracy nerek.