Artykuł przygotowany w oparciu o zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego „Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2020”; źródło: portaldieta.pl

Zalecenia dietetyczne dla kobiet w ciąży nie odbiegają od założeń zdrowej diety każdej przyszłej mamy. Większość kobiet ze zdiagnozowaną cukrzycą ciążową nie musi przyjmować insuliny – optymalne stężenie glukozy w krwi można osiągnąć dzięki wprowadzeniu odpowiedniej diety oraz umiarkowanej aktywności fizycznej.

Rekomendowany podział makroskładników w diecie kobiety ciężarnej z cukrzycą ciążową:

  • węglowodany: ok 40–50% zapotrzebowania energetycznego, przy czym rekomendowane są węglowodany o niskim indeksie glikemicznym,
  • białko: ok. 30% zapotrzebowania energetycznego (1,3 g/kg masy ciała/dzień.),
  • tłuszcze: ok 20–30% zapotrzebowania energetycznego (w tym < 10% tłuszczy nasyconych).

Zapotrzebowanie energetyczne ustalane jest indywidualnie i zależne jest od masy ciała, wzrostu, aktywności fizycznej i wieku — średnie dobowe zapotrzebowanie kaloryczne wynosi około 30 kcal na kg należnej masy ciała, czyli 1500–2400 kcal u ciężarnych z prawidłową masą ciała przed ciążą. U kobiet z nadwagą zaleca się stosowanie diety o kaloryczności 25–30 kcal na kg masy ciała. Nadmierny przyrost masy ciała u ciężarnej z cukrzycą powoduje zbyt duże wzrastanie płodu;-zalecany przyrost masy ciała zależy od wyjściowej masy ciała (6.8–11.4 kg dla kobiet z nadwagą, a 4.5–9.1 kg dla kobiet z otyłością, do 18 kg dla kobiet z BMI < 19.8 kg/m2 ).

Węglowodany

W praktyce zalecenia dietetyczne wspomagające leczenie cukrzycy sprowadzają się przede wszystkim do kontrolowania ilości i jakości spożywanych węglowodanów, które powinny stanowić 40-50% dziennego zapotrzebowania energetycznego. Przy wyborze żywności warto zapoznać się z tabelami pokazującymi tzw. indeks glikemiczny produktów (wskaźnik określający stężenie glukozy we krwi po 2-3 godzinach po spożyciu danego produktu) oraz z terminem ładunek glikemiczny (wskaźnik dokładniejszy niż indeks glikemiczny, gdyż uwzględnia nie tylko rodzaj węglowodanów i szybkość ich wchłaniania, ale także ilość węglowodanów zawartą w porcji produktu). Głównym źródłem węglowodanów powinny być pełnoziarniste produkty zbożowe, charakteryzujące się niskim indeksem glikemicznym (<55), np. pieczywo pełnoziarniste, graham, pieczywo razowe, makaron pełnoziarnisty, ryż brązowy, płatki owsiane, gruboziarniste kasze. Pieczywo nie powinno zawierać słodu, miodu, melasy czy innych substancji słodzących.

Należy ograniczyć żywność, która zawiera węglowodany łatwo przyswajalne, takie jak białe pieczywo, bułki, makarony, ciasta, ciasteczka, produkty z mąki drobno zmielonej, np. naleśniki, pierogi, biały ryż oraz całkowicie wyeliminować słodkie oraz gazowane napoje typu cola-cola, pepsi, 7 up, Mirinda, a także soki owocowe, słodkie kakao - najlepiej wybierać napoje bez dodatku cukru, ewentualnie można go zastąpić stewią. Zgodnie z rekomendacją PTD, stosowanie sztucznych środków słodzących jest dozwolone, z wyjątkiem sacharyny, która przechodzi przez łożysko i jej wpływ na płód nie jest do końca znany.

Białko

Zapotrzebowanie na białko w diecie u kobiet ciężarnych ze stwierdzoną cukrzycą wynosi ok. 30% wartości energetycznej diety (tj. ok 1.3 g/kg masy ciała/dzień).

W odniesieniu do nabiału, który jest źródłem wapnia i białka, w diecie rekomendowane jest spożywanie maksymalnie dwóch porcji produktów nabiałowych, najlepiej fermentowanych, np. kefir, jogurt naturalny, maślanka naturalna.

Ważnym zaleceniem w przypadku diety cukrzycowej w ciąży jest ograniczenie spożycia mięsa, szczególnie czerwonego (wołowina, wieprzowina, podroby, baranina). Warto wybierać mięsa chude, takie jak cielęcina, jagnięcina lub drobiowe (indyk, kurczak).

Tłuszcze

Rekomendacje w zakresie tłuszczy, których udział powinien wynosić 20-30% dziennego zapotrzebowania kalorycznego ciężarnej z cukrzycą, dotyczą ograniczenia spożycia tłuszczów nasyconych, do których przede wszystkim zaliczane są tłuszcze pochodzenia zwierzęcego (smalec, tłuste wędliny, tłuste kiełbasy, boczek, baleron itp.) oraz zwiększenia spożycia tłuszczy pochodzenia roślinnego. Szczególnie wartościowe pod kątem odżywczym w tej grupie są produkty zawierające jednonienasycone i wielonienasycone kwasy tłuszczowe (oliwa z oliwek, olej lniany, olej rzepakowy, olej z pestek winogron, awokado), które są cennym źródłem kwasów omega-3 i omega-6.

Warzywa i owoce

Dieta ciężarnej, u której została zdiagnozowana cukrzyca powinna być ukierunkowana na

zwiększenie spożycia warzyw, które są niezastąpionym źródłem błonnika pokarmowego – wyniki wielu badań wskazują, że dieta bogata w błonnik obniża średnią, a także poposiłkową glikemię, jak również stężenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) u chorych na cukrzycę. Warzywa dodatkowo są bogate w składniki o działaniu antyoksydacyjnym – w szczególności zalecane są warzywa o niskiej (do 5%) zawartości węglowodanów np. rzodkiewka, sałata, ogórek, szczypiorek, szparagi, kalafior, pomidor, papryka.

Ze względu na naturalną zawartość cukrów prostych (m.in. fruktozy), dieta cukrzycowa kobiety ciężarnej powinna zakładać ograniczenie spożycia owoców do 1 porcji dziennie, przy czym najlepiej wybierać te owoce, które posiadają niski indeks glikemiczny, np. borówki, jagody, maliny. Dzienne spożycie fruktozy nie powinno przekroczyć 50 gram. Stosowanie fruktozy jako zamiennika cukru nie jest zalecane.

Błonnik pokarmowy

Minimalna dzienna podaż błonnika pokarmowego powinna wynosić 25 g lub 15 g/1000 kcal diety. Należy dążyć do zwiększenia spożycia błonnika pokarmowego przez włączenie co najmniej 2 porcji pełnoziarnistych produktów zbożowych oraz 3 porcji warzyw bogatych w błonnik.

Sól i żywność przetworzona

Kolejnym istotnym założeniem diety w cukrzycy ciążowej jest eliminacja nadmiaru soli oraz produktów przetworzonych typu fast-food (w tym gotowych dań z długim terminem przydatności do spożycia, zawierające konserwanty, sztuczne dodatki, aromaty, substancje poprawiające smak itp.)

Ilość soli, pochodzącej ze wszystkich źródeł (tj. z żywności przetworzonej i użytej w czasie przygotowywania posiłków) nie powinna przekraczać 5 g/dobę (2300 mg sodu/dobę) – jest to ilość odpowiadająca jednej łyżeczce.

Nawodnienie

W diecie cukrzycowej ważne jest także odpowiednie nawodnienie – minimalna podaż wody to 30 ml/kg masy ciała, czyli przyszła mama z masą ciała 60 kg powinna wypijać mi 1800 ml tj. 1.8 litra wody na dobę. Prawidłowe nawodnienie odpowiada za zachowanie równowagi wodno-elektrolitowej oraz kwasowo-zasadowej, bez wody nie jest możliwy prawidłowy przebieg procesów metabolicznych, trawienia i wchłaniania.

Desery

W przypadku ochoty na słodycze czy słodkie desery należy wybierać te, które mają niski indeks glikemiczny – mogą to być np. ciasta przygotowane w oparciu o mąkę kokosową czy mąkę pełnoziarnistą, ciasteczka owsiane o niskiej zawartości węglowodanów prostych (m.in. cukru, syropu glukozowo-fruktozowego). Dodane do słodyczy białko lub tłuszcze (np. serek mascarpone) obniżają ich ładunek glikemiczny. Warto zwracać uwagę na skład słodkich produktów i unikać tych, które zawierają sztuczne substancje słodzące – nie jest do końca znany ich wpływ na płód.

Regularność posiłków i obróbka termiczna

Warto zaznaczyć, że posiłki powinny być spożywane regularnie, o stałych porach. W zależności od przebiegu choroby rekomendowane jest rozłożenie racji żywnościowych na 4 - 6 posiłków, tak, aby przerwa między posiłkami nie była dłuższa niż 3-4 godziny.

Ważną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę, jest odpowiednie przygotowywanie żywności i właściwa obróbka termiczna. Rekomendowane sposoby przygotowywania posiłków to gotowanie, gotowanie na parze, duszenie przed wcześniejszego obsmażania, pieczenie. Należy pamiętać, że długość gotowania wpływa na wzrost indeksu glikemicznego produktu, dlatego zaleca się przygotowanie potraw al dente (na w półtwardo), czyli tak, aby nie były rozgotowane.

Przykładowe menu

dla przyszłej mamy ze zdiagnozowaną cukrzycą ciążową:

Przykładowe pory posiłków

Dzień I

Kcal/makroskładniki

% rozkład kcal na posiłek

Śniadanie

7:00

Twarożek ze szczypiorkiem (120 g serka twarogowego chudego, 2 łyżki jogurtu naturalnego, szczypiorek, szczypta soli), 2 kromki pieczywa pełnoziarnistego (ok. 70 g) posmarowanego cienko masłem (ok. 5g/1 łyżeczka), 2 plasterki chudej wędliny drobiowej (ok. 30g), ogórek świeży (100 g)

393 kcal

B: 37 g

T: 7 g

W: 48 g

błonnik pokarmowy: 5 g

22%

II śniadanie

10:30

Smoothie (1 szklanka maślanki naturalnej 1.5%, łyżka świeżej natki pietruszki, 1 łyżka otrąb owsianych, 1 garść borówek, 2 garście malin (łącznie owoce 180 g)

217 kcal

B: 12 g

T: 5 g

W: 39 g

błonnik pokarmowy: 2 g

12%

Obiad

14:00

Indyk z pieczarkami (porcja mięsa ok 150 g podduszona z pokrojonymi pieczarki ok 150 g na 1 łyżce oliwy, pod koniec duszenia dodać ok 50 g serka mascarpone, doprawić), gotowane brokuły (3 różyczki ok 150g), 4 łyżki kaszy gryczanej (ok 60g)

660 kcal

B: 49 g

T: 29 g

W: 55 g

błonnik pokarmowy: 10 g

36%

Podwieczorek

17:00

Jogurt naturalny 150 g 2%

Łyżka płatków migdałowych (10g)

2 śliwki suszone pokrojone w kostkę

(składniki wymieszać)

193 kcal

B: 10 g

T: 9 g

W: 19 g

błonnik pokarmowy: 1 g

11%

Kolacja

20:00

Tortilla pełnoziarnista (1 placek złożony na pół) zapiekana z serem kozim (2 plasterki) i ½ papryki

328 kcal

B: 14 g

T: 12 g

W: 40 g

błonnik pokarmowy: 10 g

18%

RAZEM

1791 kcal

B: 122 g

T: 63 g

W: 202 g

błonnik pokarmowy 28g

Rozkład makro-składników

B: 27%

T: 32%

W: 45%

Nawodnienie

Min 30 ml/kg masy ciała

Opracowanie: Anna Juranek, Agnieszka Miłkowska, Agata Wziątek, www.portaldieta.pl